Schepping, een kwestie van naastenliefde

Seminar SoulSurvivor 2008, Woensdag 30 april ’08, 16.30.

Op verzoek van een aantal seminardeelnemers heb ik de tekst van mijn presentatie op SoulSurvivor Festival hier online gezet. De slides waarnaar verwezen wordt, kan ik helaas niet online zetten. Deze teksten zijn voor persoonlijk gebruik. Daarom is deze tekst en presentatie niet voor gebruik bij publieke presentaties zonder mij hiervan op de hoogte te stellen.

1. Introductie
[Slide 2 - Foto Alpen]
Mijn naam is Sander Chan en ik doe onderzoek naar de uitvoering van internationale milieupolitiek. Milieu is niet alleen mijn werk, maar ik beleef er ook veel plezier aan. Hier ben ik bij voorbeeld op vakantie in de bergen… Ik hou enorm van de bergen. Misschien omdat wij hier die niet hebben. Een van de meest mooie ervaringen die ik heb beleefd was een reis door IJsland. Met een paar vrienden zijn wij naar IJsland gevaren. We trokken door het onbewoonde binnenland. Het was een uitputtende tocht. Na zo’n 90 km. lopen zei ik tegen een vriend ‘ik hou het niet meer vol’. Al dat vulkanische zand dat overal in gaat zitten, de scherpe randjes van rotsen waar ik mij aan open haal, de kou, mijn natte koude voeten… Zijn antwoord aan mij was: ‘da’s goed, loop maar 90 km terug.’ Ik voelde mij zo klein, zo nietig. Kijk in Nederland is alles zo gepland, zo uitgelegd, alles is zo bereikbaar, dan denk je – de wereld is maakbaar -. Maar als je door de woeste natuur wandelt leer je hoe nietig je eigenlijk bent. Dan is er plaats voor verwondering en bijna als vanzelf begin ik God te prijzen om zijn machtig werk.
[Slide 3 – Noorderlicht]
Of toen ik in Finland studeerde. Ik ging met een aantal studenten naar Lapland. We wandelden door de bossen, de kale vlakten boven de boomgrens. En ’s avonds toen ik mijn tanden poetste aan een meertje, zag ik in de verte een licht. Het werd steeds groter. Net alsof er een grote auto kwam aanrijden. En het licht werd groter en groter. Het licht was nu eens wit, dan weer groen, dan weer geel en rood… Het noorderlicht? Ik was er met een paar stoere Spanjaarden en Italianen, veel groter dan ik, maar ik zag ze huilen, werkelijk! Zo’n groot effect hebben de wonderen van de natuur op mensen. Dat zij inzien dat de wereld soms zo mooi kan zijn dat er misschien een God is!
Ik ben laat tot geloof gekomen, ik was zoals sommigen van jullie nu 16. Ik was toen wel een beetje sociaal betrokken, ik was passief lid van een politieke partij, ik tekende wel eens een petitie en ik liep wel eens mee in een demonstratie, vooral als ik daardoor niet naar school hoefde. Maar waarom zou ik meer met doen voor de mensen om mij heen, voor mensen ver weg of zelfs het milieu?
In de kerk leerde ik dat het belangrijk was dat mensen God leerden kennen. Uiteindelijk gaat het erom dat mensen gered worden of niet? Een voorganger vertelde mij dat je wel iemand kunt voeden en voorkomen dat hij sterft van de honger, maar daarmee is hij nog niet gered. Met andere woorden, waarom zou je je druk maken om deze wereld, het milieu, armoede, honger… als mensen toch verloren zijn?
Ik denk er tegenwoordig toch heel anders over, waarom? Een van de bijzonderste dingen aan het Christelijk geloof is dat we geloven in een God die schepper is, die geeft om de schepping. En ja, hij heeft de mens gemaakt – ons! – en ons een opdracht gegeven om te zorgen voor alles wat hij gemaakt heeft. Als ik daarbij stil sta dan ben ik diep onder de indruk: ‘dus U God, U geeft mij de opdracht om te zorgen voor Uw schepping?’
Ik geloof dat God niet alleen mij heeft gevraagd om voor zijn schepping te zorgen. Hij vraagt het aan ieder van ons! Daarom wil ik met jullie meer hierover praten.

2. Zorg voor de schepping – Een kwestie van naastenliefde?
Hoe groot is de invloed van jouw gedrag op deze wereld? Groter dan je denkt! Wel eens stil gestaan bij het milieu en hoe dat een kwestie van naastenliefde kan zijn? Wat je koopt, wat je eet, wat je reist heeft gevolgen voor de natuur en iedereen die daarvan afhankelijk is.
Daarom kijken we vanmiddag naar wat de Bijbel over het milieu, armoede en naastenliefde te zeggen heeft en hoe kunnen we ambassadeurs kunnen worden van Gods koninkrijk!
Wist je dat de bijbel meer spreekt over de natuur/schepping dan over abortus, euthanasie en zelfs seksualiteit! Tony Campolo, bekend Christelijk schrijver met heel veel boeken op zijn naam, zei over het ene boek dat hij schreef over de aarde en het milieu: dit is het belangrijkste boek dat ik ooit heb geschreven. Dus eigenlijk is het helemaal niet zo gek om als Christenen over het milieu te praten!
Wie weet wat het eerste gebod in de bijbel is? – ‘Bewerk de aarde en bewaar het!’ (Genesis 2:15) Nog voor de zondeval beschreven staat! Maar terecht zullen vele mensen denken bij het eerste gebod Mt. 22.37-39: ‘Heb de Heer, uw God lief met heel uw hart en met heel uw ziel en met heel uw verstand. Dat is het grootste en eerste gebod. Het tweede is daaraan gelijk: heb uw naaste lief als uzelf.’ Heb je naasten lief! En eigenlijk heeft dat gebod heel veel te maken met de zorg voor de natuur. De gevolgen van een slecht omgang met de natuur, klimaatverandering, verdwijnen van vruchtbare aarde, diersoorten en planten heeft grote gevolgen voor mensen, zo groot kan stellen dat de zorg voor de schepping een kwestie van naastenliefde is.

3. Milieu is Schepping!
[Slide 4 - Franciscus]
Hier zien wij een plaatje van Franciscus van Assisi. De monnik en heilige volgens de Roomse Kerk, is vooral bekend om zijn goede omgang met de natuur. Hij sprak met de dieren, hij nodigde ze uit om samen God te prijzen. Maar ondanks Franciscus van Assisi, en eigenlijk zoveel geloofshelden heeft de kerk toch niet zo’n goede reputatie als het op milieu aankomt. Er zijn zelfs mensen die beweren dat juist Kerk en het Christendom verantwoordelijk zijn voor alle milieuproblemen van vandaag. Daar hebben ze niet helemaal ongelijk in. In het verleden is de Bijbel vaak gebruikt om uitbuiting van de aarde en het leven op aarde goed te praten. Denk maar aan Genesis 1:26, waarin de mensen heerschappij of koningschap wordt gegeven ver de vissen van de zee, de vogels van de hemel, over het vee, over de hele aarde en over alles wat daarop rondkruipt. Maar als wij kijken naar hoe Jezus koning en heerser is dan moeten we eigenlijk concluderen dat hij dat op een hele dienende manier was, niet ten koste van anderen, niet autoritair en hard. Hij wilde zijn leven zelfs neerleggen in zijn koningschap om de Mens te redden. Dat is wat bedoeld wordt in Genesis 1, niet overheersen en onderwerpen, maar goed rentmeesterschap. Bovendien, is de Schepping niet van ons, het is van God, in Jesaja 66:1-2 staat dan ook dat de aarde en de hemel van God is, ‘dit alles heb ik met eigen handen gemaakt, zo is dit alles ontstaan – spreekt de HEER.
[Slide 5 – Hype?]
Gelukkig zien we dat kerken tegenwoordig meer praten over het milieu. Het milieu is in. Sinds Al Gore praat iedereen over klimaatverandering. Maar is er alleen sprake van een hype? Ik denk van niet. In het volgende plaatje zien we, dat sinds het uitkomen van de film van Al Gore inderdaad veel meer interesse is op het internet voor klimaatverandering. Maar bijna een jaar na de film, was de aandacht voor klimaatverandering nog steeds een stuk hoger dan voor de film. Als ik mensen vertel dat ik mij bezighoud met het milieu, dan zeggen mensen ‘dat is wel een hot topic tegenwoordig?!’ Inderdaad, maar wat mij betreft is ‘het milieu’ al heel lang een ‘hot topic’. De Bijbel spreekt nauwelijks over ‘milieu’, maar over de schepping. En eigenlijk is schepping een veel mooier woord, want milieu (komt uit het Frans) en betekent vrij vertaald ‘wat zich om ons heen bevindt,… onze omgeving’. Denk maar aan het Engelse woord ‘environment’, of de uitspraak ‘hij komt uit een goed milieu’. Maar schepping heeft een grotere betekenis. Schepping is niet alleen om ons heen, wij zijn zelf schepping! Christenen en Joden geloven dat God de wereld en alles wat erop leeft gemaakt is door God, Gods werk, Gods schepping…
En als je er langer bij stilstaat dan is het eigenlijk ook onzinnig om alleen over het milieu te spreken. Want wij zijn eigenlijk ook afhankelijk ervan. We eten van de bomen, de planten, de dieren, dus eigenlijk nemen we de schepping tot ons. Tegelijkertijd kunnen wij ook heel veel positieve effecten hebben op de natuur. Bijvoorbeeld, door landbouw kunnen we meer mensen voeden, sommige kwetsbare diersoorten worden geholpen door extra zorg door mensen, we planten en zaaien zodat er de natuur weer tot bloei komt…
Dus alles hangt met alles samen. En God heeft dat zo bedoeld!

4. Een stukje theologie
[Slide 6 – Schepping van Adam]
Hier zien wij een deel van een beroemde muurschildering van Michelangelo, in de Sixtijnse Kapel in Rome. Dit is een voorstelling van de schepping van Adam. De goddelijke vonk wordt hier symbolisch overgebracht met de vinger van God op Adam. Dat is natuurlijk niet de letterlijke voorstelling, maar de Bijbel is vrij helder dat God een hele innige band heeft met zijn schepping.
Waarom heeft God dat zo gedaan? – Ik vrees dat ik jullie het antwoord verschuldigd moet zijn. Maar ik denk dat een van de redenen is dat God zich wil laten kennen door zijn schepping. Net zoals wij – mensen – het beeld van God worden genoemd, laat de schepping ook iets zien van Gods karakter, zijn liefde. Sommigen zeggen dan ook dat de Schepping eigenlijk ook een soort boek is, of woord. Net als de Bijbel, spreekt de Schepping ook van Gods werk, alleen zonder woorden. Dat is niet zo’n gek idee. We kennen allemaal het scheppingsverhaal, God maakte de wereld door te spreken, met woorden dus! In psalm 148 staat geschreven: loof hem, zon en maan, loof hem sterren, loof hem, hoogste hemelen, water boven de hoge hemel… loof de HEER, bewoners van de aarde zeemonsters en oceanen, vuur en hagel, sneeuw en rook, stormwind die doet wat hij zegt… Net zoals wij loven en prijzen met woorden, kan de rest van de schepping loven en prijzen zonder woorden!
God spreekt ook door de natuur. Bijvoorbeeld, hij leidde het volk van Israël door de woestijn door voor te gaan in een wolk, een vuurkolom. In het Oude Testament staat dat wij eens goed naar de mieren moeten kijken hoe ijverig zijn, daarvan kunnen wij leren! Jezus leert ons door te wijzen op de vogels in de lucht… ze zaaien niet, ze maaien niet, vullen geen voorraadschuren. Maar zij worden gevoed voor de Vader. Waarmee Jezus wil zeggen, maak je niet te druk, God houdt van je!
Ten slotte, spreekt de natuur ook over de grootsheid van God. In Romeinen 1:20 staat bijvoorbeeld dat Gods onzichtbare eigenschappen zichtbaar zijn in de schepping, zijn eeuwige kracht en goddelijkheid. En in Psalm 19:1 staat dat de Hemel spreekt van Gods majesteit en het uitspansel de werken van zijn handen roemt.
[Slide 7 – Jezus en de schepping]
Nu kun je je afvragen of Jezus iets te vertellen heeft over onze huidige milieuproblemen. Natuurlijk heeft Jezus niet gesproken over klimaatverandering of smog door auto’s in zijn tijd. Maar we kunnen misschien toch iets leren van hoe Jezus om ging met de natuur. We zien hier bijvoorbeeld dat Jezus geboren werd te midden van de dieren, de bekende Kerststal. Maar, er is een ander – misschien iets onbekendere – gebeurtenis. Na de doop van Jezus werd hij door de Heilige Geest in de woestijn geleid voor een beproeving van 40 dagen. In Markus 1:13 staat dat hij daar met de wilde dieren was. Toch werd hij niet verscheurd, maar leefde hij in harmonie met de natuur, met de wilde dieren. In zijn later leven heeft Jezus – wat wij tegenwoordig noemen – een kleine ecologische voetafdruk, wat zoveel wil zeggen als hij had niet veel nodig om te leven. Hij had zelfs geen huis om in te wonen. Hij en zijn discipelen zwierven rond door Israel en aten bijvoorbeeld van het graan dat zij onderweg plukten.
Verder gebruikt Jezus vaak de natuur om te zijn leerlingen te onderwijzen. Hij wees bijvoorbeeld naar de vogels in de lucht; geen één die doodvalt zonder dat God daarvan weet, hoeveel meer houdt God van ons!
Jezus wordt ook wel eens de nieuwe Adam genoemd of Mensenzoon. In het Hebreeuws is dat Ben Adam, wat ook wel vertaald kan worden als zoon van de aarde of grond. Dat geeft al aan hoe God zich verbonden voelt met deze wereld. Hij had misschien ook een ander manier kunnen vinden om mensen te vertellen over het Koninkrijk van God. In plaats daarvan stuurde hij zijn Zoon, net als ons van vlees en bloed; van stof net als Adam. Hij kwam alles nieuw maken. We bidden dan ook ‘Uw Koninkrijk kome zowel op aarde als in de hemel’. Jezus kwam dus niet alleen zijn Koninkrijk brengen in de hemel. Het koninkrijk komt hier op aarde ook! Hij wil hier alles nieuw maken! In Romeinen 8 staat daarom dat de natuur met zuchten en steunen uitziet naar de onthulling van Gods zonen. Met andere woorden, wij gaan samen met Jezus een rol spelen in het nieuw maken van deze wereld!

5. Wat is dan het probleem met de schepping?
Maar helaas beïnvloeden de natuur en de mens elkaar niet alleen op een positieve manier. Soms op de meest onverwachte manieren, vernietigen we de natuur. En vaak als de natuur beschadigd is, ontstaan er grote problemen, hongersnoden, oorlog, vluchtelingenstromen, ziekten…
Sommigen van ons hebben net het verhaal van Frank Mulder, van Time to Turn, gehoord. Zo iets simpels als een mobiele telefoon heeft enorme effecten voor mens en natuur ver weg. De materialen voor een mobiele telefoon komen uit oorlogsgebieden als Congo. De strijd gaat dan o.a. over deze dure grondstoffen. Misschien zijn er wel 1.5 miljoen doden gevallen in deze vergeten oorlog.
[Slide – 8 Vlees]
Nog een voorbeeld. Vlees. Je zult je misschien afvragen wat dit plaatje met vlees te maken heeft. Onze veestapel wordt gevoed met gewassen uit ontwikkelingslanden, bijvoorbeeld soya. Hier is een stuk regenwoud gekapt voor een illegale soyaplantage.
De handel in soya heeft grote gevolgen voor het milieu. De als maar toenemende vraag naar vlees leidt tot steeds meer grondgebruik waardoor heel veel oerwoud verdwijnt in landen als Brazilë en Indonesië. Het wrange van deze situatie is – behalve ontbossing - dat er landen waar honger heerst terwijl er zij toch voedsel exporteren om onze koeien en varkens te voeren! Dieren en planten verdwijnen en volkeren die afhankelijk zijn van het oerwoud verliezen hun baan en hun voedselbron. Vaak worden deze mensen zelfs van hun grond verjaagd om plaats te maken voor grote bedrijven. Dit verhaal is toch mijlenver van het Oud Testamentische principe dat land altijd het bezit is van God. Land mocht niet verkocht worden! Het was publiek bezit! Maar nu jagen grote landbouwcorporaties kleine boeren van hun land af! Dat is de oorzaak van veel milieuproblemen en armoede!
Ook landerosie is een groot probleem. voedingsstoffen in de grond waar voedsel verbouwd worden steeds minder. Daardoor wordt land steeds onvruchtbaarder en is er minder voedsel. Het voedsel komt uiteindelijk terecht in Nederland, waar we vervolgens weer zitten met een enorm milieuprobleem omdat onze koeien en varkens te veel mest en urine produceren, waardoor ons land ook vergiftigd wordt.
[Slide 9 - Pesticide]
Nog een voorbeeld: pesticide. Veel planten zijn afhankelijk van insecten om het stuifmeel te dragen naar soortgenoten, zodat er weer nieuwe planten ontstaan. Maar wanneer door pesticide insecten uitsterven dreigen deze planten ook uit te sterven. Plantenetende dieren hebben steeds minder te eten en kunnen ook uitsterven. Vogels en zoogdieren die bepaalde bladeren, vruchten en insecten eten raken vergiftigd of raken hun habitat kwijt. De grond wordt steeds slechter van kwaliteit omdat sommige insecten en wormen die de grond omwoelen en de grond organisch aansterkt zijn verdwenen. Mensen dreigen ziek te worden door landbouwgif. Opbrengsten van boeren bedrijven worden lager door een slechtere kwaliteit van het land (ook kunstmest). Voedseltekorten dreigen. Voedsel wordt steeds eenzijdiger door het verdwijnen van plant- en diersoorten.
In de twee voorbeelden van vlees en pesticide zien we heel duidelijk dat wat wij consumeren, wat wij kopen, samenhangt met de gezondheid van de natuur, maar ook de levens van mensen in andere landen.
[Slide – 10 – Suzy Video]
Ik wil tenslotte nog een derde voorbeeld met jullie delen: het klimaat. Je kunt er niet omheen vandaag de dag. Hoe zat het ook al weer met het klimaat? – video –
Onze planeet is uniek in het universum, we hebben een atmosfeer. Waardoor schadelijke straling wordt tegengaan en de hitte van de zon ook weer wordt gereflecteerd door het uitstralen van infrarood. Zo is er een constante temperatuur op aarde waardoor leven mogelijk wordt. Maar door de samenstelling van de atmosfeer te veranderen, bijvoorbeeld door meer CO2 en Methaan, raakt de hitte gevangen, net als in een broei kas. Daardoor warmt de aarde op.
[Slide 11 - IJsbeer]
Sommigen zeggen ‘ach klimaatverandering is maar een theorie’, of zelfs ‘het is niet waar’, net zoals die ijsbeer die zich scheert. Maar ik denk dat het intussen niet zomaar een theorie is. Ik werk zelf op een milieuinstituut. Daar werken politicologen, anthropologen, klimatologen, economen, natuurkundigen, scheikundigen, toxicologen, verzekeringsdeskundigen, planologen, en niet één die klimaatverandering ontkent. Natuurlijk je hebt ze wel. Maar je moet ook indenken hoe het loont om net even wat anders te roepen dan de rest. Je kunt er mee veel geld verdienen en beroemd worden. Maar het gaat dus om een hele kleine meerderheid. Alle indicatoren staan op rood: de aarde warmt op, de zeespiegel stijgt, dier- en plantensoorten verdwijnen in rap tempo, voedselprijzen stijgen door een steeds groter wordend tekort…
[Slide 12 – Nederland]
Natuurlijk, de precieze gevolgen van klimaatverandering zijn niet altijd even duidelijk. Daarvoor is het probleem te groot. En je kunt natuurlijk niet met de aarde experimenteren als in een laboratorium. Al Gore liet bijvoorbeeld dit plaatje zien: Nederland nadat Groenland gesmolten is… Dit is natuurlijk speculatie. En eigenlijk is in Nederland de stijging van de zee minder een probleem dan het feit dat de rivieren uit hun oevers zouden treden of dat er meer regen is. Een andere reden waarom dit plaatje niet helemaal realistisch is op de korte of middellange termijn is het feit dat hier geen rekening mee wordt gehouden met de Nederlandse rijkdom. Nederland kan het nog een flinke tijd uitzingen door hoger dijken, indrukwekkende waterwerken, nieuwe vormen van woningbouw, etcetera.
Nee, het echte probleem is niet hier, maar in arme landen. Arme landen hebben niet de middelen, het geld om hogere dijken te bouwen. Of nieuwe irrigratiesystemen aan te leggen wanneer de droogte erger wordt. Arme landen kunnen zich niet zo goed aanpassen aan klimaatverandering.
[Slide – 13 & 14 & 15 Honger, Armoede, Overstromingen]
En dit is het trieste van dit verhaal. Ik wil jullie hier niet alleen over een milieuprobleem vertellen, ik vertel jullie hier over een menselijk drama. Mensen die het toch al moeilijk hebben, lijden disproportioneel onder de gevolgen van klimaatverandering. Een aantal jaar geleden was de droogte in de Hoorn van Afrika zo erg dat 15 miljoen mensen dreigden te verhongeren, dat is de hele Nederlandse bevolking in één seizoen! En nu de voedselprijzen door misoogsten, grotere vleesconsumptie en speculatie de laatste twee jaar zijn verdubbeld, dreigt er weer een hongersnood, armen kunnen niet het dubbele betalen!
We zien nu al de gevolgen van klimaatverandering. Stormen zijn de afgelopen jaar vernietigender geworden, voedselprijzen stijgen, overstromingen komen vaker voor. Maar misschien is dit maar een voorproefje van wat komen gaat en moeten we de tekenen van nu goed lezen.
Want eigenlijk is het helemaal niet zo vreemd dat het klimaat een als een waarschuwing geldt aan de mensheid. In de Bijbel zien wij bijvoorbeeld dat God Israël waarschuwt tegen onrechtvaardig handelen, dat zou leiden tot droogte (Deut 28: 23-24). En in Ezechiël 13:13 dreigt God met een stormwind en slagregens omdat valse profeten Israël op een dwaalspoor hadden geleid. God gebruikte een storm en wind om Jona toch te bewegen naar Nineve te gaan (Jona 1:4). En Jezus bestrafte de storm en de zee om te laten zien dat hij bijzonder was (Mk 4:39).
Dan verbaasd het mij persoonlijk soms wanneer sommige gelovigen weer niet in klimaatverandering geloven. Kan het niet zijn dat God ook spreekt door iets dat misschien toevallig wetenschappelijk ook verklaarbaar is, onze klimaatverandering vandaag? God heeft in het verleden het klimaat gebruikt om aandacht te vragen voor onrecht. Spreekt God vandaag ook door onze klimaatverandering? Ik kan deze vragen niet allemaal beantwoorden. Maar ik wil het wel aan jullie meegeven, ter overdenking.

6. Consumentisme
[Slide 16 – Breakup model]
Het is wel grappig, of eigenlijk heel jammer, dat je tegenwoordig ziet dat heel veel mensen – maar ook vooral bedrijven – die eerst klimaatverandering hadden ontkend, nu weer doorslaan naar de andere kant. Ze erkennen dat mensen van invloed zijn op de verandering van het klimaat maar stellen ook dat er toch niets aan te doen is. We kunnen beter onze economie beschermen en doorgaan met consumeren. Maar is het echt te laat?
Comsumptie heeft een negatieve bijklank, maar consumptie is OK, een onderdeel van het leven – het Christelijk leven. In Genesis wordt beschreven over de Eden waarin alles geplant was voor de Mens om te eten. Jezus brak brood en schonk voor de Mens om van te eten en te drinken. Consumptie is iets heel wezenlijks, maar geeft ook aan dat wij heel verbonden zijn met onze omgeving. De vraag is meer de manier waarop.
We kunnen bewuster en verantwoordelijker consumeren, met enorme gevolgen voor onze CO2 uitstoot en dus ook het klimaat. In dit model zien we dat we door, minder energieverbruik, duurzamere energieproductie, en CO2 opslag al een enorme slag kunnen slaan en emissies zelfs kunnen terugbrengen naar het niveau van voor 1970.
Hoe doen we dat? Lüdwig Feuerbach zei eens ‘we zijn wat we eten’. Maar natuurlijk zijn wij veel meer. Door te leven alsof wij alleen bestaan door het kopen, het toe-eigenen van dingen en het consumentisme te verheffen tot hoogste doel, begaan we een grote fout. De belangrijkste oorzaak van klimaatverandering en de gevolgen daarvan is het meer en meer willen, het consumeren ten koste van huidige en volgende generaties.

7. Wat kunnen we doen?
[Slide 17;18;19]
Ik hoop dat ik jullie een beetje heb kunnen inspireren om een over het milieu en klimaat na te denken. Maar nog meer hoop ik dat ook leidt tot een ander gedrag. Ik denk dat iedereen wel een aantal tips kent. Spaarlampen, groene energie, minder ver vakantie houden, samen reizen, samen eten, minder vlees, etcetera. Maar ik ga vanwege de tijd het hier bij laten en ik zal deze tips ook op mijn website – www.sanderchan.com – zetten, dan kunnen jullie dat later nog eens rustig terug lezen.

8. Discussie
Vragen?
Hoe bezorgd ben je over de toekomst van de aarde? 1-10? – Waarom
Duurzaamheid is het genieten van de aarde en de schepping zonder dat vogende generaties of huidige genereaties daaronder lijden. Hoe houden we ons in ons persoonlijke levens daar rekening mee?
Ben je bereid een stukje van je comfort op te geven om het klimaat?
Parabel Cruise: 20% bovendek, 80% scheepsruim. Jezus: Wat je niet hebt gedaan voor de minste onder je broers en zussen, heb je niet gedaan voor mij.